BS. Nguyễn Thị Nhuận

Hiện nay, cả thế giới đều nghe nói đến dịch bệnh Tay-Chân-Miệng gây ra cái chết cho một số lớn trẻ em ở Việt Nam. Dịch này đang lan rộng từ mấy năm nay mà nhà cầm quyền vẫn chưa có biện pháp hiệu quả ngăn chận.
Bệnh “Tay-Chân- Miệng” có tên lạ đời như vậy vì nó gây ra những nốt lở mọng nước ở lòng bàn tay, bàn chân và trong miệng, do những siêu vi trùng thuộc nhóm enterovirus hay gọi tắt là EV, nhiều nhất là do con siêu vi Coxsackie A16. Thực ra bệnh này là một bệnh nhẹ, tự hết, nên không có thuốc ngừa. Tuy nhiên, trong một vài trường hợp, bệnh có thể gây những biến chứng như viêm màng não và viêm não gây ra cái chết.
Như đa số những bệnh truyền nhiễm khác, bệnh này lây lan nhanh chóng trong tình trạng sống đông đúc, điều kiện vệ sinh kém, những điều thường thấy ở những nước nhiều dân nghèo như Trung Hoa và Việt Nam.
Bệnh “Tay-Chân-Miệng” không liên hệ đến bệnh lở móng và miệng của thú vật. Ta không bị lây bệnh từ thú và cũng không truyền bệnh cho chúng được.

Triệu chứng
- Sốt.
- Đau cổ họng.
- Mụn đỏ mọng nước mọc trong cổ họng, lưỡi hay lòng bàn tay và lòng bàn chân. Mụn trong miệng thường rất đau khiến bệnh nhân khó ăn uống.
- Nhức đầu.
- Mệt mỏi.
- Trẻ em hay gây, khóc nhè vì thấy khó chịu trong người.
- Không muốn ăn.
Thời kỳ ủ bệnh từ lúc nhiễm siêu vi đến lúc phát bệnh là 3 tới 7 ngày. Trước tiên bệnh nhân bị sốt, theo sau là đau cổ họng, cảm thấy bệnh và không muốn ăn uống. Một hai ngày sau, mụn bắt đầu mọc trong miệng và sau đó là mụn ở chân tay, cũng có thể mọc ở sau mông đít.
Bệnh nhân có thể chỉ bị vài triệu chứng nhẹ hoặc có thể có hết các triệu chứng kể trên.

Nguyên nhânNguyên nhân thông thường nhất, như trên đã nói, là con siêu vi Cocksackie A16. Siêu vi này nằm trong nhóm enterovirus (EV). Một vài siêu vi EV khác cũng có thể gây bệnh Tay Chân Miệng, điển hình là con EV 71 hiện đang gây bệnh nặng tại Trung Hoa.
Cách lây bệnh là nạn nhân nuốt phải siêu vi dính từ mũi, cổ họng, nước bọt, nước từ mụn, phân... của người bệnh. Khi người bệnh ho hay hắt xì, siêu vi cũng có thể bắn ra và ta bị lây bệnh khi hít phải những con siêu vi này.
Trẻ em đi học ở nhà trẻ là dễ bị bệnh nhất vì chung đụng nhiều và các em thường hay cho tay vào miệng, cũng không rửa tay thường xuyên. Trẻ em dưới 10 tuổi dễ bị mắc bệnh nhất. Trẻ vị thành niên hay người lớn cũng có thể mắc bệnh nhưng ít hơn vì thường đã có kháng thể chống bệnh trong người.
Siêu vi coxsackie vẫn còn có thể tiết ra từ người bệnh thêm vài tuần dù họ đã hết triệu chứng. Một số người khác không hề có triệu chứng bệnh nhưng vẫn có thể tiết ra siêu vi. Điều này khiến cho bệnh dễ lây lan hơn. Thông thường, chúng ta dễ bị mắc bệnh Tay-Chân-Miệng vào mùa Hè và mùa Thu.

Biến chứng
Bệnh Tay-Chân-Miệng thường là một bệnh nhẹ, gây khó chịu cho bệnh nhân trong vòng 1 tuần và sẽ tự hết không cần chữa trị. Tuy nhiên, bệnh nhân cũng có thể bị vài biến chứng như sau:
- Bị mất nước (dehydration): là biến chứng thông thường nhất. Trẻ em khi bị mụn trong miệng nhiều thường không chịu uống nước, sữa hay ăn chất đặc. Do đó chúng dễ bị thiếu nước trong người là một biến chứng rất nguy hiểm. Cha mẹ cần để ý để ép các em uống nước, có thể bằng ống hút hay ốm bơm thẳng vào miệng cho em nuốt. Nếu các em không uống đủ, ít đi tiểu, trở nên lờ đờ... cần phải đem em vào bệnh viện để truyền nước biển.
- Viêm màng não (meningitis): màng bao quanh óc và nước tủy sống bị nhiễm siêu vi khiến bệnh nhân bị sốt cao, cổ cứng và lờ đờ. Tuy nhiên, bệnh nhân sẽ bình phục mà không cần chữa trị.
- Viêm não (encephalitis): biến chứng này rất nặng, có thể gây nguy hiểm cho tính mạng vì toàn bộ óc bị viêm. Bệnh nhân thường bị hôn mê. Tuy nhiên biến chứng này hiếm khi xẩy ra.

Chữa trị
Không có thuốc giết siêu vi. Thuốc trụ sinh không hiệu quả. Bệnh sẽ tự hết. Tuy nhiên, ta có thể dùng những cách sau để làm bệnh nhân dễ chịu hơn:
- Nghỉ ngơi.
- Uống nhiều chất lỏng như sữa, sẽ dễ chịu hơn những loại nước chua như cam, chanh.
- Dùng thuốc giảm đau và sốt như Tylenol, Advil...
Dĩ nhiên, bệnh nhân với những biến chứng như viêm màng não và viêm não cần được nhập viện để chữa trị.

Ngừa bệnh
- Rửa tay cẩn thận và thường xuyên, nhất là sau khi dùng nhà vệ sinh hoặc thay tã cho em bé, và trước khi sửa soạn thức ăn hay ăn. Nếu không có nước và xà bông, có thể dùng dung dịch chứa chất sát trùng alcohol (hand sanitizers).
- Chùi rửa sạch thường xuyên vùng nhiều người qua lại với nước, xà bông và nước tẩy. Những nhà nuôi trẻ cần chùi rửa thường xuyên những đồ vật dùng chung thí dụ như đồ chơi vì siêu vi có thể sống nơi những vật này nhiều ngày. Núm vú giả cần được rửa thường xuyên.
- Dạy giữ vệ sinh chung: làm gương và dạy cho các em giữ vệ sinh. Dạy các em không nên cho tay hay đồ chơi vào miệng.
- Giữ riêng những người bị nhiễm trùng: bệnh nhân cần tránh tiếp xúc với người khác cho đến khi hết các triệu chứng. Trẻ bệnh cần được giữ ở nhà cho đến khi vết lở trong miệng đã lành và hết sốt.

Tự giúp
- Ngậm nước đá hay ăn kem
- Uống nước hay sữa lạnh
- Không uống nước trái cây chua như chanh, cam hay soda
- Tránh ăn thức ăn mặn hay có nhiều gia vị
- Ăn thức ăn mềm dễ nuốt
- Súc miệng bằng nước muối ấm

Lời từ chối trách nhiệm (Disclaimer): Những bài viết trong mục “Sức Khỏe” chỉ nhằm mục đích chỉ dẫn tổng quát, không thể dùng thay thế sự chăm sóc của bác sĩ hay nhân viên y tế. Độc giả cần tham khảo thêm với bác sĩ của mình khi bị bệnh.