Hồ Sĩ Viêm/Viễn Đông

Từ những năm đầu thế kỷ thứ 19, những người tiền phong khai phá nước Mỹ đã vô cùng ngạc nhiên khi nhìn thấy một loài thú gậm nhấm nhỏ đã tổ chức những thành phố riêng cho chúng rộng mênh mông bát ngát, chiếm có tới cả ngàn dặm vuông. Họ đặt tên cho chúng là “Prairie Dogs” và gọi vùng đất nơi chúng định cư là thành phố “town”. Họ từng thấy một thành phố của chúng tại Texas rộng vào khoảng 25.000 dặm vuông và chứa có tới 400 triệu con chó đồng. Thật là một con số vĩ đại, ta khó lòng tưởng tượng nổi, vì nó rộng hơn cả tiểu bang Hawaii có 6.450 dặm vuông, tiểu bang Maryland 10.577 dặm vuông và tiểu bang New Hampshire có 9.304 dặm vuông. Còn nói về dân số lại kinh khủng hơn nữa, vì chỉ riêng về một thành phố chó đồng ở Texas số chó đồng đã cao tới 400 triệu con, gần gấp đôi dân số Hoa Kỳ thống kê vào năm 1970 là 203.185.000 người. Đó là chưa kể suốt dọc miền Tây nước Mỹ, đều có lẻ tẻ xóm làng chó đồng ở những cánh đồng cỏ từ Mễ Tây Cơ lên cho tới Gia Nã Đại.

Prairie dogs, người ta gọi là chó vì tiếng kêu của chúng như chó cắn, nhưng theo các nhà khoa học chúng thuộc loại sóc. Thân hình chó đồng béo mập, dài khoảng một foot, nặng từ 1 pound rưỡi cho đến 3 pound, lông ngắn, dầy, màu xám nâu. Đôi mắt nhỏ tròn như hạt nhãn, má xệ, chân ngắn và có chiếc đuôi cũng ngắn và dẹp. Với đôi chân trước khỏe, móng sắc, chúng đào hầm làm nhà ở rất nhanh. Đầu tiên chúng đào thẳng sâu xuống cả đến 12 feet hay hơn, rồi sau đó mới đào ngang. Như vậy khi gặp nguy hiểm chúng chỉ lao vào hầm là tự rớt xuống thật nhanh, sau đó nó mới đào ngang thành những phòng để ngủ và phòng chứa thức ăn. Trên mặt đất ngay cửa ra vào, chúng cào đất tạo nên một vòng tròn gờ cao đến 2 hay 3 foot, bao quanh lỗ hang, để ngăn ngừa nước mưa không cho chảy xuống làm ngập hầm. Chúng ăn lá cây, côn trùng để sống và thường gậm nhấm luôn cả rễ, nên nơi lãnh địa của chúng không có cây to. Chó đồng thích sống tập đoàn và đơn vị nhỏ nhất của chúng gọi là nhóm (Coterie), coi như một gia đình gồm có một con đực, từ một đến 4 con cái và những con con, sống chung cùng cha mẹ trong vòng 2 năm.
Điểm đặc biệt của chó đồng là khi gặp nhau chúng ôm lấy nhau và hôn môi nhau. Có lẽ từ môi chúng có toát ra một mùi đặc biệt để chúng nhận ra nhau. Theo đúng qui luật, nhóm nào chỉ biết nhóm đó không bao giờ xâm phạm sang ranh giới của nhóm láng giềng và ngay từ nhỏ chó đồng đã được răn dạy về qui luật này, nên sau khi lớn lên chúng đều giữ rất đúng khuôn phép. Tuy vậy, nhưng khi canh gác, thì mỗi cá nhân đều có bổn phận canh chừng cho tất cả.
Khi trời nắng, chúng đều mon men chui ra khỏi hang để kiếm ăn. Trong khi đó nhóm nào cũng có một con ngồi chồm hổm trên gờ đất để quan sát. Khi thấy động tĩnh, chỉ cần một con kêu lên là tất cả đều chạy ùa về hang nhảy xuống là biến mất nhanh như chớp. Kẻ thù của chúng phần lớn là cáo, chồn và chim ưng. Nhưng trừ chim ưng, từ trên trời lao xuống cắp một con bay lên để ăn thịt, tương đối dễ dàng, còn các con thú khác chỉ bắt được chó đồng khi chúng ở ngoài rìa thành phố của chúng. Người ta thường thấy loại rắn rung chuông và chim cú đất thường hay luẩn quẩn ở những hang chó đồng. Phải chăng chúng là bạn thân thiết với loại thú trên. Mãi sau này người ta mới biết, giống cú đã dùng hang hầm bỏ trống của chó đồng để coi như là nhà của mình, còn rắn mò mẫm vào hang chó đồng chỉ là để săn mồi, bắt chó đồng con ăn thịt.


Loài người là kẻ thù số một của chó đồng
Nơi nào có chó đồng, chúng đều đào hang xây nhà lung tung thành cả một vùng đất đó đểu lởm chởm những gờ, những lỗ. Hơn nữa chúng lại thường cắn chết những cây lớn cho quang cảnh được sáng sủa, hầu cho chó đồng dễ quan sát kẻ thù. Như vậy là đã phá hoại trang trại và đất đai của những nhà nông sinh sống nơi đó. Đồng thời những hang đào rất nhiều của chó đồng thường gây ra những vụ gẫy chân của ngựa và bò, một khi chúng vô tình bước lọt vào lỗ hang của chó đồng. Tự nhiên chó đồng đã gây ra ác cảm đối với số nông dân và họ nhất định phải tận diệt loại chó đồng. Nhiều biện pháp được áp dụng nhưng không kết quả, sau có một loại “thuốc độc dễ dùng” được tung ra thị trường và nhiều người dùng thấy hiệu quả. Thế là từ đó, ngày theo ngày, số lượng chó đồng được giảm thấy rõ. Ngày nay người ta chỉ dành cho chó đồng một khoảng cánh đồng cỏ nhỏ ở những nơi hẻo lánh để chúng sinh sống và số lượng của chúng luôn luôn được kiểm soát chặt chẽ.

Loài chó đồng thật lớn bên Phi Châu
Khác với loại chó đồng ở châu Mỹ, tại Phi châu và một phần Á châu lẫn hòn đảo Madagasca, có một loại đặc tính y hệt, cũng kêu như tiếng chó, cũng sống tập đoàn rất đông đảo, cũng đào hang để trú ngụ và cũng cắt phiên nhau để canh gác, nhưng lại to lớn hơn và ăn những sâu bọ, côn trùng, thằn lằn, cóc nhái và chim chóc để sống. Người ta gọi chúng là Meerkat. Giống này hình thù giống như chó đồng, nhưng to lớn bằng con chó thật và có đặc điểm khác với chó đồng là chúng không ngồi chồm hổm, mà lại đứng thẳng trên đôi chân như người. Nếu nhìn thấy chúng từ xa, ta tưởng tượng như thấy một đoàn người trần truồng, hai tay buông xuôi như e thẹn muốn che giấu một bộ phận nào muốn giấu, trông thật ngộ nghĩnh và buồn cười. Trong lãnh địa riêng biệt chúng sống theo đúng qui luật, đều thay phiên nhau lãnh trách vụ, nào đi kiếm thức ăn, trông chừng trẻ nhỏ không cho chạy lang bang sang địa phận của nhóm khác, hoặc đứng nghiêm chỉnh làm tên lính gác, mắt láo liên nhìn quanh, hầu phát giác sự có mặt của kẻ thù, để kêu lên báo động cho cả đoàn chạy trốn. Vì bị người ta săn bắn quá dữ dằn, giống này hiện nay còn rất ít. Có chăng chỉ còn tập trung một số nhỏ ở sa mạc khô cằn Kalahari rộng 200.000 dặm vuông thuộc nước Botswana và miền Tây Nam Phi Châu. Các nhà vạn vật học thế giới đang cố gắng duy trì giống nòi này vì chúng hiền lành và dễ dạy, tuy nhiên vì tính thích sống tập đoàn đông đảo, nên nếu sống đơn lẻ chúng dễ u buồn mà chết.