Số 311 - Ngày 17 tháng 5 năm 2009 - Văn Quang

Công Ty Vedan đang hoạt động

Những lời khen "chướng tai" của ông Bộ Trưởng

Vụ án Vedan đã gây bất bình trong dư luận từ nhiều năm qua và ai cũng biết, Công ty Vedan vẫn được xác định là “thủ phạm” chính xả thải, gây ô nhiễm môi trường, khiến cho đời sống của người dân 3 tỉnh Sài Gòn, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu, chịu ảnh hưởng trực tiếp trở nên điêu đứng.

Công ty thực phẩm Vedan, 100% vốn của Đài Loan, xây dựng nhà máy năm 1991 tại huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai, cách TP. Sài Gòn 75 km. Năm 1994 ngay sau khi đi vào hoạt động, công ty đã thải chất gây ô nhiễm môi trường xuống sông Thị Vải làm thủy sản chết hàng loạt.

(Sông Thị Vải bị ô nhiễm)

Sông Thị Vải dài 80 km chảy qua TP. Sài Gòn, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu. Đầu tháng 9-2008, đoàn kiểm tra liên ngành đã phát hiện Vedan xả thải không qua xử lý, đổ thẳng ra sông Thị Vải. Từ năm 1994, mỗi tháng, hệ thống cống chui như trận đồ bát quái của công ty này đã qua mặt các cơ quan chức năng để xả 44.800 m3 chất thải ra sông làm tôm cá chết sạch, bệnh tật gieo rắc triền miên.

Trải qua 14 năm, từ năm 1994 đến mãi năm 2008 mới phát hiện, là một thời gian quá lâu, tàn phá đời sống thiên nhiên và của người dân hiền lành vô tội.

Chịu đựng hết nổi, người dân kêu rên thảm thiết, nhưng chẳng biết kiện ai. Bởi mỗi người không thể tự chứng minh được sự thiệt hại cụ thể từ nguồn nước thải của nhà máy gây ra. Từ tháng 9 năm 2008, sau khi phát hiện hành vi “giết” sông Thị Vải của Vedan, Hội nông dân tình Đồng Nai đã cùng nhau làm đơn khiếu kiện đi các nơi nhưng đều bị từ chối. Phía Vedan cũng không có phản hồi.

Theo ông Nguyễn Văn Phụng, Phó chủ tịch hội nông dân TP. Sài Gòn, nguyên do là đơn của nông dân viết rất chung chung, cụ thể thiệt hại cũng chưa liệt kê được nên rất khó khởi kiện và để tòa thụ lý hồ sơ.

Sau một thời gian nhờ các luật sư nghiên cứu hồ sơ, nông dân 3 tỉnh đã có cơ sở pháp lý để khởi kiện Vedan.

Hiện TP. Sài Gòn có hơn 1.000 đơn, Đồng Nai với 4.000 đơn, tại Bà Rịa - Vũng Tàu, chỉ trong vòng 2 tuần nay, đã có thêm khoảng 500 đơn mới đòi Vedan bồi thường, nâng tổng số đơn của riêng Bà Rịa - Vũng Tàu lên đến 3.700 đơn. Dự báo trong những ngày tới, số đơn sẽ tăng lên nữa.

Đây là lần thứ nhất ở Việt Nam xảy ra một vụ kiện lớn như vậy. Với gần 10 ngàn đơn kiện, đủ thấy vụ án Vedan sôi sục như thế nào trong lòng người dân. Nỗi phẫn uất bao năm nay không nói được, nay mới có dịp bùng nổ. Sau nhiều lần tranh cãi, chối tội, Công ty Vedan buộc phải ngồi vào bàn đàm phán trước khi tòa án thụ lý. Cơ quan chức năng của chính phủ Việt Nam đã chính thức vào cuộc.

Ngày 10-5 vừa qua Bộ trưởng Bộ TNMT Phạm Khôi Nguyên đi khảo sát sông Thị Vải, nhận định, bằng cảm quan, nước sông Thị Vải đã trong xanh, tôm, cá đã trở lại sông... là những dấu hiệu tốt. Tuy nhiên, chưa đủ cơ sở để khẳng định dòng Thị Vải đã hồi sinh...

Bớt ô nhiễm không phải vì Vedan ngừng xả thải

Sau khi nghe đại diện Vedan VN báo cáo, hỏi han ngư dân trên dòng Thị Vải hàng tiếng đồng hồ (một tiếng đồng hồ chưa phải là nhiều với một cuộc khảo sát như vậy), Bộ trưởng Bộ TNMT Phạm Khôi Nguyên đã nhận định với báo chí, sông Thị Vải xanh lại nhanh hơn, bớt ô nhiễm không chỉ bởi Vedan VN ngừng xả thải chưa xử lý và giảm công suất các nhà máy, mà còn nhờ trận mưa lũ kéo dài nhiều ngày (xảy ra vào tháng 9-2008 - làm ngập hàng trăm nhà dân, hàng trăm hécta hoa màu, ngập lụt hàng kilômét đường QL51), nước lũ đẩy nước ô nhiễm trong dòng Thị Vải đi bớt. Nhờ lợi thế bán thủy triều của dòng sông nên cũng phần nào pha loãng nhanh "độc chất". Bộ Trưởng Phạm Khôi Nguyên nói tiếp:

“So với năm 2005 tôi đi ở đây, thì giờ này đã thấy sự chuyển biến tích cực. Ngư dân từ mất nghề, nay đã bắt đầu đánh bắt bởi tôm cá đã trở về sông. Tuy nhiên, nhìn nước chưa thể nói chắc chắn 100% là tốt. Nước mới xanh trên mặt, còn phải nghiên cứu đáy bùn ở dưới nữa, phải xem xét, đánh giá tất cả các kim loại nặng, chất ô nhiễm lắng ở dưới nữa mới đủ cơ sở đánh giá sự hồi sinh! Phải theo dõi, giám sát quyết liệt hơn nữa!".

(Người dân kiếm sống trên sông Thị Vải)

Ngư dân Phạm Minh Tùng (30 năm đánh bắt trên sông Thị Vải) giơ con cua biển to bằng bàn tay cho bộ trưởng xem rồi cho hay, anh đánh bắt được trên sông Thị Vải, nhưng con cua này theo con nước lớn từ biển vào, chứ không phải tôm cua đó lớn lên trong sông Thị Vải.

Bởi vậy, thấy con tôm, con cá ngư dân đánh bắt ở sông Thị Vải, chỉ mới là dấu hiệu hồi sinh chứ không có nghĩa là sông đã sống lại hoàn toàn như xưa để tôm cá sinh sôi nơi này.

Tại cuộc họp ngày 11-5, Bộ trưởng Bộ TNMT Phạm Khôi Nguyên nói: “Xác định các cơ sở khoa học về mặt môi trường, gây ô nhiễm lưu vực sông như thế nào thì chúng tôi xác định được... Nhưng tác động đến từng người dân thế nào thì phải là lãnh đạo địa phương mới xác định được... Cái này Bộ TNMT không thể làm được, nhưng Bộ TNMT có thể kêu gọi đội ngũ chuyên viên khoa học tham gia cùng”.

Nói vậy, nhưng quan điểm của Bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên nêu tại cuộc họp lại là: "Không quá nặng nề về đền bù hay hỗ trơ... Quan điểm của Bộ TNMT là thiên về thỏa thuận.. Nếu đưa ra tòa sẽ phức tạp cho cả 2 bên...!Tôi đề nghị lãnh đạo 3 tỉnh, TP cố gắng làm sao trong chỉ đạo và Bộ TNMT sẽ phối hợp cùng, cái hướng làm sao để chúng ta đi đến tiếng nói chung giữa DN và người dân.  Có Vedan VN ở đây, tôi cũng kêu gọi Vedan VN cố gắng quan tâm đến người dân...”.

Tuy nhiên, khi xuất hiện trên hệ thống truyền hình ngài Bộ Trưởng lại có nhiều câu tuyên bố “chướng tai” nghe như có lợi cho Vedan. Dư luận lại càng thêm sôi sục. Tôi tường trình sau đây là ý kiến đại diện của người dân đã được phổ biến trên một số báo. Độc giả Bành Thị Lệ Thủy viết:

Khen thưởng kẻ giết người

“Tôi đọc báo, xem tivi về vụ Vedan VN, thấy Bộ trưởng Bộ Tài Nguyên- Môi trường nói rằng, Vedan VN đã bỏ ra chi phí khoảng 50 triệu đến 60 triệu USD để làm công tác bảo vệ môi trường, nước thải ra đã đạt yêu cầu. Ngài bộ trưởng cũng “khoe” đã làm việc với nhiều thế hệ giám đốc Vedan VN và đây là lần đầu tiên bộ trưởng chứng kiến Vedan VN thực hiện lời hứa nghiêm túc như vậy. Ngài bộ trưởng còn mạnh miệng nói: Điều đáng tuyên dương của Vedan VN nữa là trong tình hình kinh tế hiện nay khó khăn, Vedan VN một mặt vừa xử lý môi trường, vừa giữ và tạo công ăn việc làm cho công nhân. Nếu đến cuối năm 2009, Vedan khắc phục hoàn toàn ô nhiễm, Bộ sẽ... khen thưởng.

Nghe đến đây, tôi tự hỏi không biết ngài bộ trưởng có nhầm lẫn gì chăng? Nói vậy chẳng khác nào khuyến khích người ta phạm tội.

Ai cũng biết, Vedan VN đã tàn phá môi trường như thế nào, đã giết chết cả một dòng sông, gây biết bao thiệt hại cho bà con nông dân 3 tỉnh, thành Đồng Nai, Bà Rịa- Vũng Tàu, TP. Sài Gòn. Dư luận đã lên án, yêu cầu phải xử lý nghiêm, thậm chí phải xử lý hình sự, phải bỏ tù những kẻ đã hủy diệt môi trường một cách có chủ ý, có tổ chức; phải bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần, sức khỏe cho bà con nông dân. Thế nhưng, Vedan VN đã phớt lờ tất cả. Và giờ đây, lại có cơ được khen thưởng!

25 tỉ đồng mà Vedan bỏ ra để “hỗ trợ” chẳng thấm vào đâu so với con số 50 triệu- 60 triệu USD mà ngài bộ trưởng cho rằng Vedan VN bỏ ra “để làm công tác bảo vệ môi trường”. Tại sao, ngay từ đầu Vedan VN không làm “công tác bảo vệ môi trường” mà phải chờ đến khi đối diện với pháp luật mới chịu thực hiện?

Tôi hoan nghênh vị đại diện tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu đã khẳng khái: "Không có chuyện nhập nhằng giữa bồi thường với hỗ trợ. Lãnh đạo tỉnh sẽ làm đến cùng để giúp nông dân đòi quyền lợi!". Người nông dân VN dẫu nghèo tiền, nghèo bạc, dẫu có sống khổ cực, đói nghèo nhưng sẽ không bao giờ ngửa tay nhận những đồng tiền bố thí bẩn thỉu ấy. Đó là một sự sỉ nhục không hơn không kém.

Tôi cũng không nhẹ dạ, cả tin như ngài bộ trưởng về việc Vedan VN sẽ khắc phục hoàn toàn ô nhiễm. Cái sự không tin này có căn cứ. Bởi trên một trang báo hôm nay, đã đăng ý kiến của ngài thứ trưởng Bộ Tài nguyên - Môi trường Nguyễn Xuân Cường rằng, Vedan VN vẫn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường. Đó là, “21 hồ xử lý yếm khí chứa nước thải chưa xử lý trên diện tích 14 ha của Vedan VN qua kiểm tra hiện vẫn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường cực lớn nếu xảy ra mưa lũ, triều cường. Tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm bệnh không chỉ cho cộng đồng xung quanh, mà ngay cả cho người trong nhà máy Vedan VN”.

Như vậy, nếu ngài bộ trưởng không chủ ý bênh vực Vedan VN thì có thể nghĩ rằng, câu nói của bộ trưởng “Nếu đến cuối năm 2009, Vedan khắc phục hoàn toàn ô nhiễm, Bộ cũng sẽ... khen thưởng” chỉ là một câu nói đùa. Có thể là ngài đang chơi chữ và mượn dân gian để ví von:

Bao giờ trạch đẻ ngọn đa

Sáo đẻ dưới nước thì ta tin mình!

Sau đó là những ý kiến đóng góp rất tích cực.

- Có thể hiểu rằng 1 kẻ giết người sau đó mang tiền đi đền thì rồi lại được thưởng...nghe vui nhỉ. Vậy sao ngài bộ trưởng không thêm 1 câu khuyến khích mọi người làm theo. Như vậy Việt Nam chẳng mấy chốc mà loạn. Tôi không biết có gì mờ ám ở đây không?

- Một số lãnh đạo các nước lâu lâu cũng có những câu đùa vui như vậy. Sau đó họ xin "nghỉ phép" luôn, lãnh đạo nhà ta cũng nên học tập để dân còn tin tưởng,...

- Thực sự tôi cũng chẳng hiểu ngài Bộ Trưởng đang nói gì trên Tivi hôm vừa rồi. Chỉ xin ngài Bộ Trưởng hãy cố gắng vi hành đến sống 1 ngày cùng với nhân dân vùng ô nhiễm thì sẽ hiểu rằng cuộc sống người dân cơ cực biết bao.

- Hôm qua nghe ông bộ trưởng bộ Tài nguyên- Môi trường phát biểu trên tivi, tôi lại tưởng là ngày cá tháng tư .

- Tôi tẩy chay Vedan. Mong rằng mọi người vì dân, cũng đồng lòng tẩy chay Vedan như tôi. Ai đời giết chết người rồi bây giờ còn đòi bằng chứng mới đền bù, vậy môi trường ô nhiễm, sức khỏe bị tàn phá người chết có sống dậy dễ đối chứng được không???? Kiện để đòi công bằng chứ không phải ngửa tay nhận những đồng tiền bố thí....

- Tôi thấy sự việc này u u, minh minh làm sao ấy. Tháng trước tôi đọc báo có bài phóng sự về nước sông Thị Vải và đời sống nông dân, ngư dân vẫn chưa dược cải thiện được là bao sau khi Vedan bị phát hiện xả nước thải. Nhưng nay khi ngài bộ trưởng đến thăm thì kết quả khác hẳn, tôm cá về nhiều hơn, một ngày ngư dân có thể kiếm dược năm sáu trăm ngàn, thông tin này liệu có chính xác không?

Hơn một tháng mà có thể tái sinh một dòng sông chết được không hay chỉ là trò lobby cho doanh nghiệp vi phạm. Để giải tỏa được mối nghi ngờ này, mong quý báo, các nhà khoa học hãy một lần trở lại sông Thị Vải kiểm chứng xem hư thực ra sao?

- Nếu câu nói của ông Bộ trưởng là thật thì còn sinh ra nhiều Vedan nữa.

- Thật đáng xấu hổ. Bố tôi cũng là nạn nhân của ô nhiễm môi trường. Ông đã mất cách đây hơn năm cũng vì những người tham lam, chỉ vì tiền mà họ coi thường tất cả

Những bất bình đó của người dân sau khi nghe ngài Bộ Trưởng Tài nguyên - môi trường bênh vực “kẻ giết người Vedan” trên truyền hình không cần phải đưa thêm ra lời bình luận nào về lề lối làm việc giữa phủ bộ và các Đại công ty. Người dân hoàn toàn có quyền nghi ngờ về cái gọi là “trò lobby” cho doanh nghiệp vi phạm.

Nhập nhằng mức hỗ trợ

Trước sự phản kháng quyết liệt của người dân, Công Ty Vedan đã chịu lên tiếng và đưa ra mức hỗ trợ, bồi thường thiệt hại cho nông dân bị ô nhiễm sông Thị Vải gây ra.

Công ty Vedan cho biết đã có công văn gởi Hội Nông dân 3 tỉnh TP. Sài Gòn, tỉnh Đồng Nai và Bà Rịa-Vũng Tàu, đồng ý hỗ trợ thiệt hại với hai khoản: Hỗ trợ trực tiếp là 20 tỉ đồng (Đồng Nai 7 tỉ đồng, TP. Sài Gòn 7 tỉ đồng, Bà Rịa - Vũng Tàu 6 tỉ đồng) và hỗ trợ gián tiếp 5 tỉ đồng lập quỹ phúc lợi góp phần phát triển cho các huyện Long Thành, Nhơn Trạch (Đồng Nai), Tân Thành (Bà Rịa-Vũng Tàu), Cần Giờ (TP. Sài Gòn).

Không đồng tình, ông Trần Ngọc Thới, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu, gay gắt: “Không thể nói tỉnh này nhận 6 tỉ, tỉnh kia nhận 7 tỉ. Bộ TN-MT cũng như Công ty Vedan cần phân biệt rõ khái niệm đền bù và hỗ trợ. 

Phải hiểu tiền hỗ trợ của Vedan là thể hiện tinh thần hối lỗi, khắc phục hậu quả đã gây ra chứ không phải kiểu hỗ trợ ban phát.

Vào cuối tháng 5 này, Trung ương Hội Nông dân cùng Hội Nông dân TP. Sài Gòn, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu sẽ có cuộc họp để thương lượng với Vedan mức hỗ trợ.

Chính họ giết họ

Theo ông Phụng, nếu Vedan đòi hạ mức tiền hỗ trợ, các hội nông dân sẽ phải xem nông dân có đồng ý hay không. Ông Phụng quả quyết. “Nếu Vedan đưa ra mức tiền hỗ trợ quá thấp không được nông dân chấp nhận, hội sẽ kiện tới cùng!”-

Theo ông Nguyễn Văn Phụng, trong cuộc thương lượng dự định tổ chức vào cuối tháng 5-2009 công ty Vedan nên tỏ ra thiện chí, vì nếu sa lầy vào chỗ bị kiện, họ sẽ không đủ thời gian để đi hầu tòa hàng ngàn đơn của nông dân.  “Hơn nữa, Vedan là một đơn vị kinh doanh, nếu tiếp tục làm mất lòng nông dân và người dân nói chung, cũng chính là mất lòng khách hàng của họ. Như thế, chính họ đã giết họ!”.

Đúng vậy, Vedan đang là một Công ty có thương hiệu nổi tiếng ở Việt Nam từ gần 20 năm nay. Thậm chí nói đến bột ngọt là các bà nội trợ đều nói đến Vedan, cũng như nói đến xe gắn máy là nói đến Honda. Như vậy thì Vedan đã móc túi khách hàng Việt Nam biết bao nhiêu ngàn tỉ trong khi nhẫn tâm lén lút thải chất độc ra giết chết môi trường sinh thái của người dân. Chắc Vedan không muốn bị Việt Nam tẩy chay sau vụ án này. Vụ án của đời sống và lương tâm. Dù có ai bênh vực thì người dân vẫn có quyền tẩy chay ngay cả đại công ty và người bênh vực nó.

(Một đường ống xả ngầm của Công ty Vedan qua mặt cơ quan chức năng trong bao năm mới khám phá được)

Nhưng cái giá của Vedan VN phải trả cho hành vi cố tình sai phạm của mình không  chỉ như vậy. Bị công luận lên án, trong báo cáo gửi Bộ trưởng Bộ TNMT, Tổng GĐ Vedan VN - ông Yang Kun Hsiang- dù không nêu con số cụ thể, nhưng cũng cho hay, giá trị cổ phiếu của Cty tại thị trường chứng khoán Hồng Kông rớt mạnh; nhiều cơ quan tín dụng thu hẹp mức độ cung cấp tín dụng; nhà cung ứng hạn chế lượng bán hàng và yêu cầu phải giao dịch bằng tiền mặt; khách hàng bị mất đi lòng tin, từ chối tiêu thụ hàng hóa, thương hiệu bị tổn thương nghiêm trọng... 

Bài học Vedan VN đắt đến thế, nhưng sông Thị Vải vẫn bị đầu độc lén lút, cảnh báo sự hồi sinh khó thành. Còn nhiều công ty lớn nhỏ nằm bên sông Thị Vải vẫn xả nước thải vào lòng sông. Biết đến bao giờ người dân mới được sống yên lành.

Giữa đêm khuya dân TP. Sài Gòn tán loạn vì khí amoniac

Không nói đâu xa, ngay trong đêm 15-5 vừa qua, người dân ở khu phố 4 phường An Phú (Q.2, TP. Sài Gòn) phải bật dậy tháo chạy ra đường lánh nạn.

Một làn khí độc rất hôi thối đã len lỏi vào tận nhà dân khiến không một ai có thể chịu đựng được. Nhiều người già, trẻ em đã nôn thốc, nôn tháo. Hiện tượng chung là rát cổ họng và cay mắt.

Nguyên nhân ban đầu được xác định một khối lượng lớn amoniac (NH3) từ Công ty nước đá tinh khiết tiệt trùng An Bình gần đó thoát ra

(Dân Sài Gòn giữa đêm khuya bật dậy chạy ra đường lánh nạn vì khí amoniac)

Hàng trăm người dân đã đứng dọc theo đường An Phú trong đó có rất nhiều trẻ em và người già. Một sản phụ vừa từ bệnh viện về sau khi sinh con cũng đã bế con thoát ra ngoài đứng giữa trời đêm.

Một số khác bất bình đã kéo đến trước cổng Công ty An Bình để la ó phản đối. Vài thanh niên nóng giận đã ném đá làm vỡ kính xe của công ty.

Đây là lần thứ tư chỉ trong vòng nửa tháng, nhà máy nước đá của Công ty An Bình làm rò rỉ khí amoniac.

Vào các ngày 30-4, 2-5, 12-5 và lần này nghiêm trọng hơn cả nhưng nhà máy vẫn cứ hoạt động bất chấp kiến nghị của người dân yêu cầu di dời nhà máy ra khỏi khu dân cư.

Một công nhân của nhà máy xin được giấu tên cho biết, nhà máy thường xuyên xả khí qua đường cống thoát nước. Amoniac dễ hoà tan trong nước nên không xảy ra vấn đề gì nhưng những lần khí thoát ra ngoài đều do lỗi kỹ thuật. Dàn máy của Công ty An Bình đã quá cũ không bảo đảm trong khi vận hành máy.

(“Con mương thối” bao quanh làng Đại Yên  (Hà Nội) là nơi thoát nước thải của công ty bia HABECO trong nhiều năm nay.)

Ở Hà Nội, Đại công ty Bia Cổ phần Bia - Rượu - Nước giải khát Hà Nội (HABECO) cũng vi phạm nghiêm trọng xả nước thải vượt tiêu chuẩn cho phép từ 10 lần trở lên vừa bị đề nghị phạt chỉ 32 triệu đồng.

Những người dân sống xung quanh Nhà máy bia thì hiện tượng nước có mùi hôi thối và màu nước có thay đổi theo từng thời điểm với những màu khá đặc trưng là chuyện thường xuyên và theo chu trình vào các buổi trong ngày từ nhiều năm nay. Vậy mà dân Hà Nội vẫn cố gắng nhẫn nhục chịu đựng.