Thursday, 17/06/2021 - 07:54:20

Làng nghề thời công nghiệp


Nghề làm kẹo dừa trở thành mũi nhọn của du lịch Bến Tre. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

Bài NGUYÊN QUANG

Thời công nghiệp hóa, những gì thuộc về truyền thống có thể bị trôi nổi hoặc biến mất trong trận sóng công nghiệp hóa. Các làng nghề thủ công chật vật tồn tại trước những sản phẩm có giá rẻ chưa bằng 50% sản phẩm công nghiệp trong khi mẫu mã có phần thô sơ và mộc hơn, tính năng sử dụng cũng có thể thấp hơn so với sản phẩm công nghiệp. Và, câu hỏi đặt ra là làng nghề tồn tại như thế nào, tồn tại ra sao và chính sách bảo tồn làng nghề của nhà nước có phù hợp?


Trôi nổi làng nghề


Nhiều nơi 'thi đua' xin danh hiệu làng nghề. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

Nói tới làng nghề trôi nổi, có lẽ số lượng này chiếm hơn 50% các làng nghề vốn từng một thời vang bóng và hiện nay vẫn tồn tại nhưng trong trạng thái bỏ thì thương vương thì tội. Từ nghề làm cà rang đất ở Cần Thơ cho đến nghề trồng đào, quất, nghề trồng hoa làng Ngọc Hà, Hà Nội cho đến nghề đúc đồng Ngũ Xá, Hà Nội, đúc đồng Phước Kiều, Quảng Nam và cả cái nghề tưởng như rất ăn nên làm ra ở cái thời phá sơn lâm đâm hà bá này là nghề mộc, làng mộc Kim Bồng ở Hội An, Quảng Nam cũng tồn tại lây lất cho dù được kéo lên bằng mọi kiểu. Nói như một nghệ nhân không muốn nêu tên ở Kim Bồng, Hội An, “Cái lửa nghề mới quan trọng, mất lửa nghề thì nó cũng chẳng khác nào thằng đàn ông không còn khả năng truyền giống!”

“Ông có thể nói rõ hơn về chuyện lửa nghề được không?”

“Nói nôm na, cơ thể của một làng nghề cũng giống như cơ quan truyền giống của bọn đàn ông mình vậy, nó phải máu lửa, nó phải có khả năng mới nghĩ thoáng là đã lên chứ còn khi đã mất khả năng đó thì có dùng xe cẩu cẩu nó cũng không lên. Mà muốn có khả năng này, phải đến từ hai phía, thằng đàn ông phải còn mạnh mẽ, còn người phụ nữ phải hấp dẫn. Chứ phụ nữ hấp dẫn mà sống với thằng xìu xìu ểnh ểnh thì cũng chịu, ngược lại, thằng đàn ông mạnh mẽ, ngon lành nhưng nó sống với người phụ nữ không còn sức hấp dẫn thì cũng khó. Trong tình trạng bây giờ, làng nghề là vậy.”


Nghề nấu rượu phục vụ du lịch ở miệt Tây Nam Bộ. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

“Thú thực, tôi vẫn chưa tỏ hai chữ là vậy của ông! Ông có thể giải thích mở rộng ra một chút không?”

“Tôi là nghệ nhân, được nhà nước phong đấy nhé. Nghĩa là tôi được đi lại, gặp gỡ và tương tác với nhà nước cũng hơi nhiều, nhất là cơ quan văn hóa, du lịch. Và quá trình đi này cho tôi một kinh nghiệm, nói là chân lý cũng không sai, tức là nói gì thì nói, làng nghề phải là thằng đàn ông, còn môi trường xã hội và các chính sách nhà nước là phụ nữ. Ví dụ như môi trường xã hội không quá năng động và chộn rộn, bôm xôm, người ta sống hồn vía một chút thì đương nhiên là nghề có đất sống, có cảm hứng mà làm việc, nó cũng giống như người vợ hiền vậy. Còn môi trường xã hội hiện nay thì chán lắm, người ta chạy theo thị trường hoàn toàn và vô hồn, sản phẩm chúng tôi làm ra cũng chỉ mang tính trình diễn là chính, buồn lắm. Và chính sách nhà nước cũng giống như thuốc bổ, thuốc kích thích thôi, nó giúp cho người ta hưng phấn và tăng cường thể trạng. Nhưng thuốc bổ đưa về ồ ạt dẫn đến tình trạng người ta lạm dụng và phung phí sinh lực thêm lần nữa.”


Sản phẩm rượu ngâm được quảng cáo làm thủ công ở một điểm du lịch miền Tây. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

“…”

“Ông thấy đó, hễ cứ làng nghề nào được rót kinh phí, phục hồi làng nghề thì liền sau đó, cả một mớ nghệ nhân làng nghề xuất hiện. Sự phong thần hay phong danh này chẳng giúp gì được cho kĩ năng nghề nghiệp mà nó cho người ta cái danh hảo để kiếm ăn, từ tiêu chuẩn tưởng thưởng hay cộng tác nhà nước cho đến các khoản hỗ trợ đều cao hơn. Một khi làng nghề chuẩn bị được phục hồi thì có ngay một đám cò danh hiệu xuất hiện, sau đó đám nghệ nhân làng nghề tự chuyển hóa thành cò cuốc, kiếm ăn trên các khoản hỗ trợ là chính, bỏ bê nghề nghiệp. Tự dưng thấy chán nản vụ này lắm! Nó chẳng khác chi thằng đàn ông vốn dĩ đã mang mầm bệnh, có cô vợ yếu ớt, giờ tự dưng người ta mang cho thuốc kích thích rồi lại mang thêm một mớ chân dài và karaoke về làng, cuối cùng là tan cửa nát nhà. Các làng nghề Việt Nam, nơi nào may mắn tồn tại sau khi được nhà nước hỗ trợ thì cũng chỉ mang tính làm mẫu, trình diễn để kiếm ăn du lịch là chính chứ còn sản phẩm có chất lượng là không có, càng ngày sản phẩm càng kém chất lượng. Thử hỏi, làng nghề mà sản phẩm nghề ngày càng đi xuống, sống dựa vào hỗ trợ làng nghề thì đương nhiên nó là cái xác không hồn rồi!”


Các sản phẩm làm bằng da cá sấu. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

“Ông bi quan?”

“Rất bi quan và cũng rất lạc quan, bởi tôi tin vào doanh nghiệp tư nhân, nhất là các tập đoàn liên doanh! Tôi sẽ giới thiệu anh gặp một doanh nghiệp, sẽ rất là hay!”


Đưa làng nghề vào khu công nghiệp


Nhiều nơi gọi bánh tráng là đặc sản nhưng chưa nghe công nhận làng nghề. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

Điểm mà chúng tôi được giới thiệu đến cũng là nơi nghệ nhân này đang làm việc, cộng tác, công ty ngói Việt - Nhật trong khu công nghiệp Điện Nam - Điện Ngọc ở thị xã Điện Bàn, Quảng Nam. Chúng tôi được đưa tới thăm cơ xưởng sản xuất ngói và rất ngạc nhiên về nơi này. Bởi chúng tôi luôn hình dung và nghĩ rằng một công ty ở khu công nghiệp có hàng ngàn công nhân, có địa điểm sản xuất và bán hàng rộng hàng hecta thì phải có công nghệ đồ sộ và hiếm có chuyện sản xuất thủ công. Nhưng không phải, thứ mà chúng tôi chứng kiến là những chiếc bàn in ngói thủ công, in gạch bông thủ công. Nhưng có điểm khác là sau quá trình sản xuất thủ công, sản phẩm được đưa đi “hấp” theo công nghệ tiên tiến để bảo đảm độ bền.


Hướng dẫn viên nói về các công đoạn tráng bánh ở một điểm du lịch tại Bến Tre. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

Ông P. một người quản lý công ty chia sẻ, “Chúng tôi làm việc dựa trên hai động cơ tâm lý, đó là giữ làng nghề và tiến bộ.”

“Ông giải thích thêm được không?”

“Động cơ bảo quản làng nghề thì anh thấy đó, chúng tôi đã đưa được các nghệ nhân và các công đoạn thủ công vào sản xuất ở đây, quan trọng hơn hết là chúng tôi tạo ra không khí làng nghề ngay trong phân xưởng sản xuất, nghĩa là người làm việc tự nhiên, mệt thì nghỉ, dựa trên số lượng sàn phẩm có chất lượng mà khuếch trương, và hơn hết là những bữa cơm ấm áp, giảm bớt không khí cơ xưởng. Đó là sinh hoạt, riêng hồn vía nghề nghiệp, chúng tôi buộc lòng phải làm khác với nhà nước. Chúng tôi tìm các nghệ nhân giỏi và có chính sách đãi ngộ với họ chúng không chơi theo kiểu phục dựng làng nghề rồi lại ném một cục tiền để cho người ta sinh lòng tham, bỏ mất khả năng nghề nghiệp. Khi các nghệ nhân vào đây, họ tiếp cận thêm công nghệ hiện đại nữa thành thử họ rất năng động và sáng tạo ra sản phẩm mới liên tục, không bị bó rọ trong qui trình cũ. Nghĩa là nghệ nhân khế hợp được giữa truyền thống và hiện đại, họ tự tin và cảm thấy mình không bị tụt lại đằng sau thời công nghiệp.”


Nhiều thợ lành nghề chọn vào công ty, tạo ra những sản phẩm tốt để khỏi bon chen trong các danh hiệu làng nghề. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

“Theo ông thì các làng nghề hiện nay có khả năng tồn tại không?”

“Tôi ước lượng là trên 90% làng nghề không có khả năng tồn tại và tự biến mình thành những đám cò cuốc nghệ nhân. Chính các doanh nghiệp biết trạnh thủ thời cơ, tranh thủ kĩ năng truyền thống và biết quí cái hồn của người xưa đã giữ làng nghề. Anh thử nhìn đi, hầu hết các làng nghề sống được như gốm Bát Tràng, gốm Chu Đậu hay gốm Lái Thiêu… tất cả đều tồn tại nhờ vào các doanh nghiệp tư nhân. Hễ cứ làng nghề nào có nhà nước nhúng tay vào thì liền sau đó là các cuộc tranh thực diễn ra nhìn rất thê thảm và tội nghiệp. Bởi có cán bộ nhà nước nào mà không tham lam những gói tiền hỗ trợ và có nghệ nhân nào mà không cần chén cơm manh áo. Sự việc trở nên tồi tệ bởi chỗ này. Thiên lương nghề nghiệp là thứ vô cùng quí hiếm trong lúc này!”


Không biết khi các thiết bị kỹ thuật số bùng nổ hơn nữa, có ông thợ chụp ảnh dạo nào lên giấy tờ xin công nhận nghề truyền thống không? (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

Tạm biệt ông P. chúng tôi tiếp tục thăm làng nghề đúc đồng Phước Kiều, làng gốm Thanh Hà. Thật đáng buồn vì các nghệ nhân gạo cội của làng gốm bây giờ không thể làm việc được nữa, tuổi cao, mắt mờ, còn các nghệ nhân đúc đồng Phước Kiều thì chuyển sang đúc đại hồng chung, nhưng không phải ai cũng có chuông để đúc. Một nghệ nhân không muốn nêu tên của làng đúc tiết lộ rằng hầu hết các sản phẩm của làng đúc đồng Phước Kiều lại có gốc gác từ làng đúc Gò Vấp, Sài Gòn. Nghĩa là nguồn hàng như lư, đèn, độc bình, thau… đều được cung cấp từ một làng đúc ở Gò Vấp, Sài Gòn, làng đúc Phước Kiều chỉ còn cái tên.


Gạch Thành Tĩnh, gạch thủ công khi xưa và gạch hiện tại. (Nguyên Quang/ Viễn Đông)

Và, không riêng gì làng đúc Phước Kiều, hầu hết những người gắn với nghề ở mọi làng nghề đều chuyển sang đi làm công nhân, đi buôn hoặc làm một việc nào đó kiếm cơm qua ngày. Những người còn lại giữ lửa nghề đều không rành rõi về nghề nhưng lại có khả năng kinh doanh hoặc mánh mung bằng cái tên làng nghề để kiếm sống.

Từ khóa tìm kiếm:
Làng nghề thời công nghiệp
Viết bình luận đầu tiên
advertisements
advertisements
Bình luận trên Facebook

Bình luận trực tiếp

advertisements
advertisements