(VienDongDaily.Com - 14/10/2011)
Đã là nghề, phải có tổ nghề. Nghe nói ngoài Bắc, có làng toàn đi ăn xin, trong làng có đền thờ Tổ Ăn Mày, một tục lạ.
Bài và ảnh: Trần Công Nhung
Chân dung cụ Khánh
Đã là nghề, phải có tổ nghề. Nghe nói ngoài Bắc, có làng toàn đi ăn xin, trong làng có đền thờ Tổ Ăn Mày, một tục lạ. Những nghề khác việc thờ Tổ là bình thường, nhưng nói Tổ Nhiếp Ảnh thì hơi khó hiểu, bởi ngành ảnh không sinh đẻ ở nước ta. Thế nhưng Lai Xá như đã biết, là nơi có người thợ ảnh đầu tiên của Việt Nam, đó là cụ Nguyễn Đình Khánh vào cuối thế kỷ XVIII.
Tuy Tổ của một nghề không mấy phổ thông vậy mà khi hỏi ai cũng biết, mấy bà bán rau, mấy chị bán cá đều biết nhà thờ cụ Khánh Ký. Đường làng không xa nhưng loanh quanh cũng khó tìm. Đường không tên, cứ quẹo trái, rẽ phải, mãi vẫn chưa thấy đâu là nhà thờ. Nhớ lời anh Nhật dặn tìm cụ Thiện, tôi nhờ một bà chỉ đường, bà dẫn tôi đến tận đầu con ngõ hẹp: “Đấy, nhà có tường xanh xanh là nhà cụ Thiện, ông vào đấy hỏi”. Thấy tôi dẫn xe vào, một người đàn ông đứng tuổi ra chào, anh vui vẻ mời vào nhà uống trà, tiếp chuyện trong khi cụ Thiện đang dùng bữa. Anh cũng tỏ ra hiểu biết về nghề ảnh, anh kể qua cuộc đời hoạt động của cụ Khánh. Cụ Khánh hoạt động không những về nghề ảnh mà cả chính trị (phong trào Đông Du) từ trong nước rồi qua Pháp. Cụ qua đời ngày 31-5-1946 (tức 20 tháng 4 năm Bính Tuất), tại Paris Pháp quốc, hưởng thọ 72 tuổi. Về sau cháu nội của cụ đưa hài cốt về trong Nam.
Nhà thờ Tổ
Anh cho biết: “Bố tôi tên Tích, tôi tên Thiện”. Tục lệ miền Bắc thường lấy tên con đầu lòng thay tên bố. Chính vì vậy mà sau năm 75 lần đầu tôi về làng tìm lại ông anh đã hơn 20 năm cách biệt, hỏi đúng tên Dự, ai cũng lắc đầu, khi nghe mô tả về gia cảnh thì người ta cho biết đó là “Bọ Cúc” (1). Anh Thiện cũng nhân đấy mô tả về cụ Tích: “Bố tôi năm nay sắp được 90 nhưng ông để râu từ năm 71. Bây giờ tuổi nào muốn để râu cũng được, ngày trước muốn để râu phải qua khỏi thất tuần”. Vừa lúc cụ Tích từ nhà dưới bước lên, anh Thiện cáo lui lo công việc. Cụ Tích đúng là một lão ông, bộ râu dài hơn hai gang tay, tuy chưa bạc hẳn nhưng rất đẹp. Giọng cụ sang sảng, cụ còn rất khỏe. Sau một hồi trà nước xã giao, tôi mời cụ ra nhà thờ (2).
Bàn Thờ Tổ
Cổng làng
- Thưa, theo cụ thì Lai Xá thời thịnh nhất của nghề ảnh là lúc nào?
- Ông biết đấy, cụ Khánh chỉ học nghề 2 năm với chủ hiệu ảnh Du Chương ở Hà Nội, chủ người Tàu. Sau đó cụ ra riêng mở hiệu ảnh Khánh Ký ở phố Hàng Da. Về sau, ông mở thêm hiệu ảnh ở Nam Định. Thợ giúp việc cho cụ toàn người làng Lai Xá. Hiệu ảnh Khánh Ký có lúc lên tới vài chục người vừa học vừa làm. Nhờ công lao đào tạo của cụ Nguyễn Đình Khánh, làng Lai Xá có một lực lượng hành nghề nhiếp ảnh rải ra khắp nơi. Từ 1892, người dân Lai Xá nối tiếp nhau mở hiệu ảnh khắp các tỉnh thành từ Lào Cai đến Bến Tre. Khoảng giữa thế kỷ 20 là thời kỳ các hiệu ảnh Lai Xá phát triển mạnh mẽ nhất, cả nước có tới 150 hiệu ảnh và khoảng 2.000 người làng Lai Xá làm ảnh. Đông nhất ở Hà Nội, có 33 hiệu ảnh, Sài Gòn và các tỉnh phía Nam 34, Hải Phòng 16. Từ đó tới nay dân làng tôn thờ cụ Nguyễn Đình Khánh như tổ nghề ảnh làng Lai Xá. Đặc biệt dân Lai Xá mở hiệu ảnh bất cứ đâu, tên hiệu bao giờ cũng kèm theo chữ “Ký” hoặc “Lai”: An Ký, Thịnh Ký, Thiện Ký… Phúc Lai, Đan Lai…
Cụ Tích cũng cho biết, hiệu ảnh Khánh Ký còn tạo được nét riêng về lối chụp chân dung, ảnh thờ. Ảnh chân dung chụp toàn thân, chính diện, ngồi ghế hai tay đặt trên đầu gối thấy đủ 10 ngón, lối chân dung này rất ăn khách, mỹ thuật thời bấy giờ là chân phương rõ nét, nghiêm trang. Ảnh lại được chấm sửa, nước ảnh tươi tắn, thuốc giấy tốt, ảnh bền lâu, khiến mọi người đặc biệt khen ngợi: “Kiêåu chụp chân dung Khánh Ký”. Theo ước tính, có tới 60-70% thợ ảnh Việt Nam xuất xứ từ làng Lai Xá. Dù làm ăn sinh sống nơi đâu, cứ 15 tháng 2 âm lịch hàng năm, họ lại tụ về phố Lai, trang trọng đi rước Thành Hoàng làng, và ngày 20 tháng 4 âm lịch hàng năm, tổ chức giỗ Tổ. Họ luôn tự hào rằng, Lai Xá là làng nghề độc đáo của đất Thăng Long.
Phố Lai
Thời gian lánh nạn sang Pháp cụ Khánh mở hiệu ảnh ở Toulouse (1910-1911), sau đó mở thêm một hiệu ảnh nữa trên đại lộ Malesherbe ở Paris (1911-1912).
Năm 1913, Raymond Poincare đắc cử tổng thống Pháp, nhiều nhiếp ảnh gia ở Pháp chụp ảnh, trong đó có Khánh Ký. Ảnh do Khánh Ký chụp được tuần báo Illustration chọn in trang bìa. Từ đó cụ nổi tiếng trong làng ảnh, hiệu ảnh của cụ ngày càng đông khách, làm ăn phát đạt.
Cụ Khánh và thợ trước hiệu ảnh Khánh Ký 1924 (Bonard Sài Gòn) - ảnh tài liệu lấy từ Net.
- Thưa cụ, ngày hội hàng năm có đông người dự? Nhiếp ảnh các nơi như Hà Nội, Hải Phòng có tham gia chứ?
- Có đấy, năm chẵn làm to có mời các nơi, năm lẻ làm nhỏ dân chúng trong làng dự hội cũng đông.
- Thưa cụ, theo tài liệu Lai Xá có 5 xóm và một phố, phân chia địa giới như thế nào, tôi thấy đường làng không có gì rõ rệt.
- Cái ấy có từ thời trước, nay thì nhà cửa xây cất lung tung, ranh giới cũng khác. Bắt đầu từ phía Tây là xóm 1 dần về phía Đông là xóm 5. Xóm Phố có từ thời Pháp, nay là phố Lai trên đường 32.
Đường làng Lai Xá.
Cảm ơn cụ Tích, tôi quay xe chạy quanh làng Lai Xá một lần nữa, làng có một cổng chính tương đối lớn song hoang phế quá, mấy chữ Tàu phủ hết rêu phong, vào cổng được một đoạn đường xe chạy thong thả, còn lại ngõ hẻm quanh co. Đường cũng là nơi họp chợ, ngay trước cổng đình có bảng cấm, bà con vẫn tụ tập mua bán bình thường. Tôi cố xem ranh giới xóm nhưng chẳng thấy. Chạy ra đường 32, phố Lai không còn là phố xưa, nhà tầng sát vai nhau, cửa hiệu màu sắc không khác gì các nơi. Lai Xá ngày nay chỉ còn dư âm, một ít dư ảnh, ngoài ra mọi thứ đều biến thiên theo trào lưu mới, khó mà bảo tồn nét cổ kính nghìn xưa.
Tháng 8-2011
(1) Về làng QHQOK tập 2
(2) Tôi còn đi làng nghề Sơn Đồng, làng “bánh bác” Giang Xá, nếu cứ trà nước thì hết ngày.
Sách mới: QHQOK tập 12, đã phát hành đầu tháng 10-2011.
Sách đã in: Quê Hương Qua Ống Kính tập 1 đến tập 12, Buồn Vui Nghề Chơi Cây Kiểng, Mùa Nước Lũ (Truyện), Về Nhiếp Ảnh, Thăng Trầm (chuyện buồn vui một đời người), sách dày trên 200 trang, có 8 phụ bản ảnh màu và cả trăm ảnh đen trắng.
Độc giả muốn có sách (discount 50% 12 tập), xin liên lạc: Tran Cong Nhung, P.O. Box 254, Lawndale, CA 90260. Điện thoại: (310) 978-4182 - Email: trancongnhung@yahoo.com - Website: www.ltcn.net
Trần Công Nhung/ Viễn Đông
Nguồn: http://www.viendongdaily.com/to-nhiep-anh-viet-nam-jTRYRVYr.html