Từ “đâm chồi nảy mầm” đến “lan rộng khắp nơi” - Cơ chế ung thư di căn

Ung thư đáng sợ không chỉ vì khối u nguyên phát mà còn vì khả năng di căn — khi các tế bào ung thư “rời tổ”, di chuyển qua máu hoặc bạch huyết, gieo rắc khắp cơ thể và hình thành các ổ ung thư mới.

Hiểu rõ cơ chế này là chìa khóa để chặn đứng tiến trình bệnh. Bài viết dưới đây tổng hợp những kiến thức và tiến bộ mới nhất về cách tế bào ung thư “thoát thân” và xâm chiếm cơ thể”.

I. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA LÂM SÀNG CỦA DI CĂN

Di căn là quá trình tế bào ung thư tách khỏi khối u nguyên phát, di chuyển qua hệ tuần hoàn máu hoặc bạch huyết và hình thành ổ ung thư thứ phát tại cơ quan khác.

Ví dụ:
• Ung thư vú thường di căn đến xương, phổi, gan.
• Ung thư đại – trực tràng hay lan đến gan.
• Ung thư phổi dễ di căn não.

 Một vài con số quan trọng:
• Khoảng 70% bệnh nhân ung thư đã có ổ di căn vi thể khi được chẩn đoán.
• Tỷ lệ sống sau 5 năm của bệnh nhân ung thư di căn chỉ khoảng 21%, trong khi ở giai đoạn khu trú là 89%.

Thách thức lâm sàng:

Ổ di căn thường kháng với hóa trị và xạ trị, có thể ngủ yên nhiều năm rồi tái phát đột ngột, khiến việc điều trị trở nên vô cùng khó khăn.

II. “BỐN BƯỚC” CỦA QUÁ TRÌNH DI CĂN

Sự lan rộng của ung thư không ngẫu nhiên, mà là một chuỗi sự kiện sinh học có tính tổ chức cao, gồm 4 giai đoạn chính:

1. Xâm lấn và tách khỏi khối u – từ “an phận” đến “nổi loạn”

• Chuyển dạng biểu mô – trung mô (EMT):
Tế bào ung thư “thay hình đổi dạng”, mất liên kết, trở nên linh hoạt và tiết ra các enzyme (MMPs) phá vỡ màng đáy để thoát ra ngoài.

• Vi môi trường hỗ trợ:
Các tế bào sợi và tế bào miễn dịch quanh khối u tiết ra TGF-β, giúp tế bào ung thư “xâm nhập” mô lân cận.

2. Xâm nhập hệ tuần hoàn – thử thách sinh tồn trong máu

• Khi lọt vào máu, tế bào ung thư trở thành CTC (Circulating Tumor Cell). Tuy nhiên, chỉ 0,01% trong số này sống sót, vì phải đối mặt với dòng máu mạnh và hệ miễn dịch (NK cells).

• Nghiên cứu của Đại học Macau (2025) cho thấy: tế bào ung thư có biểu hiện cao DSC2 và PKP1 có thể kết tụ thành cụm, giúp chống lại áp lực dòng máu, tăng khả năng sống gấp 5 lần.

3. Định cư ở cơ quan xa – “tìm nhà mới”

• Đặc tính hướng cơ quan:
Tế bào ung thư có các thụ thể (như integrin, CXCR4) giúp nhận biết và bám vào mô đích — ví dụ CXCR4–CXCL12 giúp tế bào ung thư vú di căn phổi.

• “Giả thuyết hạt giống và mảnh đất”:
Di căn chỉ thành công khi “hạt giống” (tế bào ung thư) gặp được “mảnh đất” (môi trường cơ quan phù hợp).
Chẳng hạn, ung thư não thường cần chuyển hóa kiểu thần kinh để tồn tại trong môi trường não.

4. Tăng sinh và tạo mạch – xây “căn cứ địa” mới

Sau khi định cư, tế bào ung thư tiết VEGF kích thích tạo mạch máu mới, nuôi dưỡng khối u.

Một số tế bào có thể ngủ yên (dormant) trong nhiều năm và “thức dậy” khi có viêm, thay đổi hormone hoặc đột biến gen.

III. “KẺ ĐỨNG SAU MÀN” ĐIỀU KHIỂN DI CĂN

Các đường tín hiệu thúc đẩy di căn

• AKT3: tăng sống sót, tăng kháng thuốc, liên quan đến nguy cơ di căn ở ung thư vú và phổi.
→ Thuốc ức chế AKT3 đang được thử nghiệm giúp giảm đáng kể tỷ lệ di căn xa.
• AXL–TBK1 pathway: kiểm soát EMT và tránh né miễn dịch, khi bị ức chế sẽ giảm khả năng xâm lấn.

Vi môi trường khối u: “tấm khiên bảo vệ” tế bào ung thư

• Tế bào miễn dịch ức chế (M2 macrophages) tiết PD-L1, IL-10 làm tê liệt T-lympho.
• Tế bào sợi (CAF) tiết collagen tạo “tường chắn” ngăn thuốc thấm vào u.

Bất ổn nhiễm sắc thể – động cơ của tiến hóa ác tính

Phân tích đơn bào cho thấy tế bào di căn có đột biến và biến thể nhiễm sắc thể cao hơn, giúp thích nghi và kháng thuốc mạnh hơn.

IV. Tiến bộ mới: từ cơ chế đến điều trị

Chiến lược nhắm trúng tế bào ung thư lưu hành (CTC)

• Ức chế DSC2/PKP1: phá vỡ cụm tế bào ung thư trong máu → giảm nguy cơ di căn.
• Sinh thiết lỏng (Liquid Biopsy): phát hiện ctDNA trong máu giúp cảnh báo sớm di căn, với độ nhạy tới 95%.

 Liệu pháp miễn dịch thế hệ mới

• Kết hợp PD-1 và TIL (tế bào lympho thâm nhiễm khối u): giúp hệ miễn dịch “nhắm chuẩn” tế bào di căn.
Trong ung thư thực quản, 24% bệnh nhân thu nhỏ khối u rõ rệt với liệu pháp này.

Can thiệp dự phòng tái phát

• Chất kích hoạt STING: khởi động miễn dịch bẩm sinh, tiêu diệt tế bào ung thư ngủ yên.
Thử nghiệm giai đoạn I ở ung thư tụy cho thấy nguy cơ tái phát giảm 40%.

V. GỢI Ý CHO BỆNH NHÂN

Tầm soát sớm: Người có nguy cơ cao nên làm xét nghiệm AKT3, ctDNA định kỳ.

Lối sống: Duy trì chế độ ăn kháng viêm (cá chứa Omega-3, rau xanh) và tập luyện thường xuyên để tăng hoạt tính NK cells.

Tham gia thử nghiệm lâm sàng: Các thuốc mới nhắm AKT3, DSC2/PKP1 (ví dụ NCT04697628) đang cho thấy triển vọng cao.

*** Tài liệu tham khảo:
• Li Z et al. Preoperative Chemoimmunotherapy in Esophageal Squamous Cell Carcinoma. JAMA Surgery (2025).
• Bai F et al. Pan-cancer human brain metastases atlas at single-cell resolution. Cancer Cell (2025).
• Luo Q et al. DSC2/PKP1 Promote Circulating Tumor Cell Survival via PI3K/AKT Signaling. Science Advances (2025).
• Amado R et al. Tisotumab Vedotin in Recurrent Cervical Cancer: China Subgroup Analysis. Journal of the National Cancer Center (2025).

TH Nguyễn Luân Công

* Lưu ý: nội dung bài viết này chỉ để tham khảo, không phải là chỉ dẫn y khoa hoặc tương tự